Niepełny albo sprzeczny zapis danych urodzeniowych wymaga audytu źródła przed obliczeniem kosmogramu. Nie należy wybierać wersji, która daje bardziej przekonujący Ascendent, ani łączyć daty z jednego dokumentu z godziną z innego bez zaznaczenia tej operacji. Najpierw trzeba ustalić, co dokładnie zapisano, przez kogo, kiedy i według jakiego systemu czasu oraz kalendarza.

Wynikiem audytu nie zawsze jest jedna poprawiona data. Czasem pozostają dwa lub trzy wiarygodne warianty. Wtedy rzetelny raport pokazuje osobne kosmogramy, zakres elementów stabilnych i listę rozbieżności, których nie da się rozstrzygnąć.

Zbuduj łańcuch pochodzenia danych

Każda wartość powinna mieć własne źródło. „Dane z internetu” nie jest wystarczającą notą, podobnie jak nazwisko osoby, która jedynie przepisała je z nieznanej publikacji. Astro-Databank rozróżnia źródło, czyli początek informacji, od referencji, w której informację później odnaleziono.

Łańcuch może wyglądać następująco:

akt urodzenia -> odpis urzędowy -> biografia -> baza danych -> artykuł

Im więcej etapów przepisywania, tym większe ryzyko pomylenia cyfr, systemu 12- i 24-godzinnego, formatu daty albo strefy. Dlatego do rekordu warto dołączyć skan lub dokładny opis najwcześniejszego dostępnego dokumentu, a późniejsze publikacje zachować jako referencje.

Ocena Rodden Rating porządkuje rodzaj źródła, ale nie zastępuje noty. Wysoka ocena oznacza najlepszy dostępny typ dokumentacji, nie absolutną gwarancję, że zegar, zapisujący i późniejszy odpis byli bezbłędni.

Przepisz dokument dosłownie, zanim go znormalizujesz

Najpierw zapisuje się formę źródłową bez poprawiania:

• datę dokładnie w użytym formacie;
• godzinę wraz ze słowami „rano”, „wieczorem”, „około” lub skrótem strefy;
• nazwę miejscowości i jednostki administracyjnej z dokumentu;
• język, kalendarz i sposób numerowania roku;
• dopiski, skreślenia, nieczytelne cyfry oraz późniejsze korekty.

Dopiero osobne pola zawierają wartość znormalizowaną do obliczeń. Dzięki temu można wrócić do oryginału, gdy pojawi się lepsza informacja o kalendarzu albo strefie. Nie wolno nadpisywać „3 po południu” wartością 03:00; prawdopodobna normalizacja to 15:00, ale musi pozostać jawnie opisana.

Warto też zachować precyzję źródła. Wpis 14 nie staje się automatycznie 14:00:00. Zera dodane przez format bazy danych nie są dowodem, że dokument określał minuty i sekundy.

Sprzeczność trzeba sklasyfikować

Dwie różne wartości mogą wynikać z odmiennych problemów. Zanim zacznie się interpretować wykresy, warto określić typ konfliktu.

Klasyfikacja nie rozstrzyga automatycznie, która wersja jest prawdziwa. Pokazuje, jakie dodatkowe źródło może pomóc.

Dawna nazwa miejscowości nie wystarcza do geokodowania

Historyczny dokument może używać nazwy, która dziś należy do innego państwa, została zmieniona albo odnosiła się do większego okręgu. Współczesna wyszukiwarka może zwrócić miejscowość o tej samej nazwie w innym regionie.

Identyfikacja powinna korzystać z informacji obecnych w dokumencie: parafii, powiatu, prowincji, nazw sąsiednich miejsc i ówczesnej administracji. Następnie zapisuje się współczesne współrzędne WGS84 wraz z uzasadnieniem dopasowania. Nazwa źródłowa i nazwa współczesna pozostają osobnymi polami.

Nie należy używać współrzędnych centrum kraju ani stolicy regionu jako cichego zastępstwa. Jeśli można ustalić jedynie obszar, raport powinien pokazać zakres możliwych lokalizacji i sprawdzić wrażliwość osi oraz domów.

Historyczny czas cywilny wymaga źródła lokalnego

Identyfikator IANA, na przykład Europe/Warsaw, jest wygodnym narzędziem obliczeniowym, lecz baza tz nie jest urzędowym archiwum wszystkich zegarów w historii. Jej dokumentacja wprost ostrzega, że dane sprzed 1970 roku są niepełne, a dla wielu regionów opisują tylko wybrane lokalizacje.

Przed powszechnym przyjęciem czasu strefowego używano czasu miejscowego zależnego od długości geograficznej. W jednym okresie mogły współistnieć czas kolejowy, czas miejski i czas kościelnego zegara. Zapis 12:00 bez informacji o obowiązującej konwencji nie daje sam z siebie pewnego UTC.

W trudnym przypadku należy porównać:

• akty prawne i rozporządzenia dotyczące czasu;
• komentarze i źródła cytowane w bazie IANA;
• lokalne gazety, rozkłady kolejowe i dokumenty urzędowe;
• historię miejscowości oraz długość geograficzną;
• wersję bazy tz użytej do przeliczenia.

Jeśli wynik zależy od spornej reguły, zachowuje się oba offsety i nie ukrywa różnicy pod współczesnym identyfikatorem strefy.

Kalendarz może zmienić dzień i miesiąc

Data historyczna wymaga ustalenia, czy dokument używał kalendarza juliańskiego, gregoriańskiego czy innej lokalnej rachuby. Reformy nie zostały przyjęte wszędzie jednocześnie. Automatyczne potraktowanie każdej daty sprzed XX wieku jako gregoriańskiej może przesunąć dzień użyty przez efemerydę.

Trzeba odróżnić dwie operacje:

1. zachowanie daty zapisanej przez źródło;
2. przeliczenie tej samej chwili na inną konwencję kalendarzową.

Nie poprawia się oryginalnego dokumentu przez zamianę jego daty. W rekordzie umieszcza się datę źródłową, nazwę kalendarza oraz datę równoważną używaną przez program. Przy niepewności tworzy się warianty.

Przykład pierwszy: 03:20 albo 15:20

Biografia podaje 3:20, późniejsza baza 15:20, a skan aktu zawiera 3.20 p.m.. W tej sytuacji obie wartości z publikacji nie są równorzędnymi świadectwami. Oryginał rozstrzyga, że chodzi o 15:20 w systemie 24-godzinnym.

Nota powinna jednak zachować historię błędu: pierwsza referencja pominęła oznaczenie p.m., a druga dokonała normalizacji. Dzięki temu kolejny redaktor nie uzna dwóch zapisów za niezależne relacje.

Gdy na skanie nie ma a.m. ani p.m., pozostają dwa warianty oddalone o 12 godzin. Nie wolno wybrać jednego na podstawie lepiej pasującego Ascendentu. Oba kosmogramy otrzymują osobny status do czasu znalezienia dodatkowego źródła.

Przykład drugi: data blisko reformy kalendarza

Załóżmy, że dokument z miejscowości używającej jeszcze kalendarza juliańskiego podaje 10 lutego 1700 roku. Program domyślnie interpretuje wpis jako datę gregoriańską. Sama zgodność cyfr nie oznacza zgodności chwili.

Procedura jest następująca:

• zidentyfikuj jurysdykcję i typ dokumentu;
• ustal kalendarz stosowany w tej instytucji;
• zachowaj dosłowny zapis 10 lutego 1700;
• przelicz go na równoważną datę kalendarza używanego przez efemerydę;
• podaj regułę i źródło przeliczenia;
• sprawdź, czy sposób numerowania roku nie zmieniał się w tej tradycji.

Bez tych danych artykuł może podać jedynie warianty. Nie powinien publikować jednej daty jako poprawionej.

Macierz decyzji zamiast jednej oceny

Dla każdego wariantu warto utworzyć tabelę:

Następnie oblicza się warianty A i B w ich rzeczywistych przedziałach. Wariant C może pozostać w rejestrze rozbieżności, ale bez statusu równorzędnego, dopóki nie zostanie odnalezione jego źródło.

W Kosmogramie urodzeniowym należy wprowadzać każdą hipotezę osobno. Nie łączy się godziny A, strefy B i lokalizacji C w syntetyczny rekord, którego nie podaje żadne źródło.

Co powinien zawierać końcowy zapis

Końcowa nota danych urodzeniowych powinna podać:

• dosłowną transkrypcję najwcześniejszego źródła;
• pełny łańcuch referencji;
• ocenę jakości i jej uzasadnienie;
• oryginalną datę, kalendarz oraz normalizację;
• oryginalną godzinę, system zapisu i stopień precyzji;
• miejscowość źródłową, identyfikację współczesną i współrzędne;
• strefę IANA, offset, wersję tzdb i ewentualne zastrzeżenia;
• wszystkie nierozstrzygnięte warianty;
• informację, które elementy kosmogramu zmieniają się między wariantami.

Rzetelność nie polega na zmuszeniu danych do jednej odpowiedzi. Polega na tym, że czytelnik może odtworzyć drogę od dokumentu do UTC i zobaczyć, które decyzje są potwierdzone, a które pozostają hipotezami.

Bibliografia

• Astro-Databank, Handbook chapter 01, rozróżnienie źródła i referencji, oceny Rodden oraz ograniczenia dokładności zapisów urzędowych. Astrodienst (dostęp: 25.09.2026).
• Astro-Databank, Help: RR, formalne definicje ocen AA, A, B, C, DD, X i XX oraz zasady dotyczące danych sprzecznych i zaokrąglonych. Astrodienst (dostęp: 25.09.2026).
• Astro-Databank, Data collecting, znaczenie pełnej noty źródłowej i problem wtórnego kopiowania danych. Astrodienst (dostęp: 25.09.2026).
• Internet Assigned Numbers Authority, Theory and pragmatics of the tz code and data, ograniczenia historycznej dokładności bazy tz, dane sprzed 1970 roku i współistnienie różnych czasów lokalnych. IANA (dostęp: 25.09.2026).
• Sean E. Urban, P. Kenneth Seidelmann, red., Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac, 3. wyd., University Science Books, 2013, rozdział 15 o kalendarzach i rachubie dat. USNO (dostęp: 25.09.2026).
• Astrodienst, Swiss Ephemeris Programmer's Manual, czas juliański, wybór kalendarza, dane geograficzne i obliczenia domów dla jawnie określonej chwili. Dokumentacja (dostęp: 25.09.2026).